Στα πλαίσια της αξιολόγησης του erasmus που υλοποιεί το σχολείο μας οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές/τριες κρατούν ημερολόγια από τις καθημερινές δράσεις. Το παρακάτω είναι το ημερολόγιο των δύο συναδέλφων, του Ηλία Στουραίτη και της Λίλας Χριστοδούλου, που παρακολούθησαν μαθήματα στην Μπολόνια της Ιταλίας. Τα μαθήματα εστίασαν στην συμπερίληψη και σε τρόπους καλλιέργειας της ενσυναίσθησης.
1η μέρα ( 26/1/2026)
Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος Erasmus+ – Educational Days (EED): Inclusion and European Cooperation in Education, συμμετέχουμε σε ένα επιμορφωτικό ταξίδι στη Μπολόνια της Ιταλίας, με στόχο την ενίσχυση της ευρωπαϊκής συνεργασίας και την ανταλλαγή καλών παιδαγωγικών πρακτικών.
Το πρόγραμμα υλοποιείται με τη συμμετοχή εκπαιδευτικών από πολλές ευρωπαϊκές χώρες και εστιάζει στην προώθηση καινοτόμων μεθόδων διδασκαλίας και στην καλλιέργεια δεξιοτήτων συνεργασίας και επικοινωνίας μέσα σε ένα πολυπολιτισμικό εκπαιδευτικό περιβάλλον.
Η πρώτη ημέρα του προγράμματος ήταν αφιερωμένη στη γνωριμία και στη δημιουργία ενός θετικού κλίματος συνεργασίας ανάμεσα στους συμμετέχοντες. Είχαμε την ευκαιρία να γνωριστούμε με εκπαιδευτικούς από Φινλανδία, Εσθονία, Ιταλία, Ισπανία, Μάλτα, Ιρλανδία, Γερμανία και Σλοβενία. Μέσα από διαδραστικές και βιωματικές δράσεις επικοινωνήσαμε, ανταλλάξαμε εμπειρίες και θέσαμε τις βάσεις για μια ουσιαστική και δημιουργική συνεργασία κατά τη διάρκεια του προγράμματος.
Στη συνέχεια ακολούθησαν οι παρουσιάσεις των σχολείων μας, όπου παρουσιάσαμε το εκπαιδευτικό μας πλαίσιο, τις δράσεις που υλοποιούμε και τις καλές πρακτικές που εφαρμόζουμε στη σχολική μας καθημερινότητα. Η ανταλλαγή απόψεων και εμπειριών ανέδειξε τόσο τις ομοιότητες όσο και τη διαφορετικότητα των ευρωπαϊκών εκπαιδευτικών συστημάτων, επιβεβαιώνοντας τη σημασία της συνεργασίας στην εκπαίδευση.
Η πρώτη αυτή ημέρα ολοκληρώθηκε με ξενάγηση στο ιστορικό κέντρο της πόλης, όπου ήρθαμε σε επαφή με την πλούσια ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πολιτιστική ταυτότητα της Μπολόνιας, εμπλουτίζοντας ακόμη περισσότερο τη συνολική εκπαιδευτική εμπειρία.
2η μέρα 27/1/2026
Η δεύτερη ημέρα στη Μπολόνια ξεκίνησε με μια σύντομη αναφορά στις βαθμίδες εκπαίδευσης του ιταλικού σχολείου και μια αναλυτική παρουσίαση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το ιταλικό μοντέλο συμπερίληψης, το οποίο βασίζεται στην ισότιμη συμμετοχή όλων των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία.
Εδώ, η συμπερίληψη μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες (SEN) στη βασική τάξη αποτελεί θεσμική πρακτική και όχι κάτι προαιρετικό. Σύμφωνα με την ιταλική νομοθεσία, οι μαθητές με αναπηρία παρακολουθούν τα μαθήματα μαζί με όλους τους υπόλοιπους μαθητές μέσα στην κανονική τάξη, με υποστήριξη και σχεδιασμό που προκύπτουν από ατομικά εκπαιδευτικά πλάνα (PEI) και ομαδική συνεργασία εκπαιδευτικών, γονέων και ειδικών.
Στην Ιταλία δεν λειτουργούν ειδικά σχολεία, καθώς η συμπερίληψη αποτελεί βασική αρχή του εκπαιδευτικού συστήματος. Σχεδόν το σύνολο των μαθητών με αναπηρία (99,99%) φοιτά σε σχολεία γενικής παιδείας, μέσα στις κανονικές τάξεις. Η εκπαιδευτική αυτή επιλογή στοχεύει στη διασφάλιση ίσων ευκαιριών μάθησης, κοινωνικής ένταξης και ενεργής συμμετοχής όλων των μαθητών στη σχολική ζωή.
Κεντρικό ρόλο στην εφαρμογή της συμπερίληψης έχουν οι εκπαιδευτικοί της παράλληλης στήριξης (support teachers), εκπαιδευτικοί με ειδική κατάρτιση για την υποστήριξη μαθητών με SEN (Special educational needs), οι οποίοι εντάσσονται στην ομάδα των εκπαιδευτικών της τάξης, συνεργάζονται εξαιρετικά στενά με τους καθηγητές του βασικού προγράμματος και συμμετέχουν ισότιμα στον σχεδιασμό μαθημάτων, στις δραστηριότητες και στην αξιολόγηση των μαθητών. Η εκπαίδευσή τους περιλαμβάνει ειδική πανεπιστημιακή κατάρτιση, πρακτική άσκηση και συνεχή επιμόρφωση.
Στη συνέχεια του προγράμματος επισκεφθήκαμε ένα δημόσιο σχολείο περίπου 900 μαθητών, ηλικίας 3 έως 14 ετών, όπου γνωρίσαμε από κοντά τον τρόπο εφαρμογής της συμπερίληψης στην καθημερινή σχολική πράξη. Είχαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε με την υπεύθυνη συντονίστρια των εκπαιδευτικών παράλληλης στήριξης, η οποία μας παρουσίασε τον ρόλο των support teachers και τη συνεργασία τους με το υπόλοιπο εκπαιδευτικό προσωπικό.
Ιδιαίτερη εντύπωση μας έκανε η φιλοσοφία του σχολείου, σύμφωνα με την οποία η συμπερίληψη δεν σημαίνει την προσαρμογή των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο σχολικό περιβάλλον, αλλά την προσαρμογή ολόκληρης της σχολικής κοινότητας στις ανάγκες και τις δυνατότητες όλων των μαθητών, αναδεικνύοντας τη συμπερίληψη ως συλλογική ευθύνη.
Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μας περιηγηθήκαμε σε αρκετούς χώρους του σχολείου και, στο τέλος, παρακολουθήσαμε μαθητές ηλικίας 10–12 ετών να διαβάζουν αποσπάσματα από Το Ημερολόγιο της Άννας Φρανκ και το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος του Πρίμο Λέβι. Η δράση πραγματοποιήθηκε στο αμφιθέατρο του σχολείου στο πλαίσιο της Ημέρας Μνήμης για τα θύματα του Ολοκαυτώματος. Αν και τα κείμενα διαβάστηκαν στα ιταλικά, το μήνυμα που μεταφέρθηκε ήταν παγκόσμιο και βαθιά ανθρώπινο.
3η μέρα 28/1/2026
Η τρίτη ημέρα της επιμόρφωσης ξεκίνησε με μια ομαδική δραστηριότητα αναστοχασμού, βασισμένη στις επισκέψεις που πραγματοποιήθηκαν την προηγούμενη ημέρα σε σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς και σε ΕΠΑΛ και εσπερινά σχολεία της Μπολόνιας, ανάλογα με την εκπαιδευτική βαθμίδα του κάθε συμμετέχοντα. Κοινή διαπίστωση όλων μας, παρά τον περιορισμένο χρόνο παραμονής μας στις σχολικές μονάδες, ήταν ότι η συμπερίληψη βιώνεται ως μια ουσιαστική και ενεργή παιδαγωγική πρακτική στην Ιταλία. Ιδιαίτερη εντύπωση μας προκάλεσε, επίσης, ο πολύ μεγάλος αριθμός εκπαιδευτικών που στελεχώνουν τα σχολεία, γεγονός που συμβάλλει ουσιαστικά στην υποστήριξη όλων των μαθητών.
Το θεωρητικό κομμάτι της σημερινής επιμόρφωσης εστίασε στη σημασία της διαφοροποίησης της διδασκαλίας ως βασικό εργαλείο για τη συμπερίληψη όλων των μαθητών στο εκπαιδευτικό σύστημα. Οι μαθητές δεν αποτελούν μια ομοιογενή ομάδα, αλλά διαφέρουν ως προς τις ικανότητές τους, τις προηγούμενες μαθησιακές εμπειρίες, το πολιτισμικό τους υπόβαθρο, τα μαθησιακά τους στυλ, καθώς και τα επίπεδα και τους τρόπους παρακίνησης. Η διαφοροποίηση των διδακτικών μεθόδων επιτρέπει στον εκπαιδευτικό να ανταποκριθεί σε αυτή την ποικιλομορφία, διασφαλίζοντας ισότιμη πρόσβαση στη γνώση και ενεργή συμμετοχή όλων των μαθητών. Το στοιχείο αυτό συνδέεται άμεσα με το ιταλικό μοντέλο συμπερίληψης, το οποίο προωθεί ένα σχολείο για όλους, χωρίς αποκλεισμούς.
Παρουσιάστηκαν αναλυτικά τα στάδια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας σύμφωνα με τη θεωρία της Carol Ann Tomlinson. Συγκεκριμένα, η διαφοροποίηση μπορεί να γίνει ως προς το περιεχόμενο, δηλαδή το τι μαθαίνουν οι μαθητές και το επίπεδο δυσκολίας, ως προς τη διαδικασία, που αφορά τους τρόπους με τους οποίους οι μαθητές επεξεργάζονται τη γνώση μέσα από ποικίλες δραστηριότητες, ως προς το προϊόν, δηλαδή τους εναλλακτικούς τρόπους με τους οποίους οι μαθητές εκφράζουν και αποδεικνύουν τη μάθησή τους και, τέλος, ως προς το μαθησιακό περιβάλλον, το οποίο περιλαμβάνει τη διαμόρφωση του χώρου, το κλίμα της τάξης και τις σχέσεις, ώστε να ενισχύεται η ασφάλεια, η συνεργασία και η ενεργή εμπλοκή όλων των μαθητών.
Ολοκληρώσαμε το σημερινό μας πρόγραμμα συμμετέχοντας σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ομαδική δραστηριότητα διαφοροποιημένης μάθησης, βασισμένη στο μοντέλο της Tomlinson, όπου είχαμε την ευκαιρία να εφαρμόσουμε στην πράξη τους βασικούς άξονες της διαφοροποίησης και να κατανοήσουμε τη σημασία της προσαρμογής της διδασκαλίας στις ανάγκες και τις δυνατότητες όλων των μαθητών.
4η μέρα 29/1/2026
Η τέταρτη ημέρα ξεκίνησε με ομαδική συζήτηση και ανταλλαγή απόψεων σχετικά με τη διαφοροποιημένη μάθηση και την τελική δραστηριότητα της προηγούμενης ημέρας. Οι συμμετέχοντες εργαστήκαμε σε ομάδες, εστιάζοντας σε ερωτήματα όπως το πώς μπορούν να αξιοποιηθούν όσα μάθαμε στα δικά μας σχολεία, με ποιους τρόπους μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί η δραστηριότητα με τους μαθητές μας, καθώς και ποια ψηφιακά εργαλεία μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην προώθηση της συμπερίληψης.
Στη συνέχεια ακολούθησαν παρουσιάσεις από συμβούλους παιδαγωγικής ευθύνης για τα σχολεία προσχολικής ηλικίας, ειδικά εκπαιδευμένες σε θέματα συμπερίληψης. Έγινε αναφορά στο Εξατομικευμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (PEI), το οποίο στο ιταλικό εκπαιδευτικό σύστημα αποτελεί βασικό εργαλείο σχεδιασμού της εκπαιδευτικής πορείας των μαθητών με αναπηρία. Παρουσιάστηκαν τα βασικά του στοιχεία, όπως η συλλογική ευθύνη της διεπιστημονικής ομάδας (GLO), η σύνδεσή του με το προφίλ λειτουργικότητας του μαθητή, η καταγραφή στόχων, στρατηγικών και παρεμβάσεων τόσο στο άτομο όσο και στο μαθησιακό περιβάλλον, καθώς και η συνεχής αξιολόγηση και αναπροσαρμογή του.
Η παρουσίαση συνδέθηκε με τη φιλοσοφία του Universal Design for Learning (Καθολικός Σχεδιασμός για τη Μάθηση), η οποία αναγνωρίζει ότι οι μαθητές μαθαίνουν με διαφορετικούς τρόπους και ότι το εκπαιδευτικό περιβάλλον οφείλει να προσφέρει πολλαπλές δυνατότητες πρόσβασης, συμμετοχής και έκφρασης για όλους. Δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στον ρόλο της τεχνολογίας, των ψηφιακών εργαλείων και των υποστηρικτικών τεχνολογικών βοηθημάτων (assistive technology devices), ως μέσα άρσης εμποδίων και ενίσχυσης της μάθησης σε ένα πραγματικά συμπεριληπτικό περιβάλλον.
Χαρακτηριστική ήταν η τοποθέτηση μίας εκ των ομιλητριών, η οποία αποτύπωσε με σαφήνεια τη φιλοσοφία των Ιταλών εκπαιδευτικών:
“Our task is not to correct disabilities, but to remove the obstacles in the environment. We see ourselves as architects; our mission is to create an environment where everybody fits.”
Οι σύμβουλοι αφιέρωσαν σημαντικό χρόνο στην απάντηση των ερωτημάτων που τέθηκαν από τους συμμετέχοντες και στη συνέχεια παρουσίασαν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα παρέμβασης σε σχολείο προσχολικής εκπαίδευσης για παιδιά έως 6 ετών, σε υποβαθμισμένο προάστιο της πόλης. Το σχολείο αυτό φιλοξενούσε μεγάλο ποσοστό αλλοδαπών μαθητών (55%), πολλά παιδιά από ευπαθείς κοινωνικές ομάδες, καθώς και παιδιά με αναπηρία. Μέσα από στοχευμένες παρεμβάσεις και ενεργή εμπλοκή των οικογενειών, δημιουργήθηκε ένα περιβάλλον συμπερίληψης που αγκάλιασε και στήριξε τόσο τα παιδιά όσο και τις οικογένειές τους, ενισχύοντας τη συμμετοχή τους στη σχολική ζωή με πολλούς και ουσιαστικούς τρόπους.
Ως κλείσιμο της ημέρας, η φράση που συνοψίζει τη φιλοσοφία της συμπερίληψης:
“A child with a disability wants to play, can play, must play.”
5η μέρα, 30/1/2026
Η τελευταία ημέρα του προγράμματος «Inclusion and European Cooperation in Education» ξεκίνησε με μια δραστηριότητα βασισμένη στη συνεργατική μεθοδολογία World Café, τα βασικά σημεία της οποίας είχαν παρουσιαστεί κατά τη διάρκεια του προηγούμενου σεμιναρίου. Σε τραπέζια-σταθμούς με flipchart, οι συμμετέχοντες, χωρισμένοι σε ομάδες ανά εκπαιδευτική βαθμίδα, ανταλλάξαμε ιδέες μέσα από σύντομους, διαδοχικούς γύρους συζήτησης.
Τα ερωτήματα που συζητήθηκαν αφορούσαν τις πολιτικές και τη νομοθεσία, τις συμπεριληπτικές πρακτικές και μεθοδολογίες, τις προκλήσεις και τις ανάγκες υποστήριξης, καθώς και τα προφίλ αναπηρίας και την ανταπόκριση του σχολείου σε αυτά. Ακολούθησε συζήτηση στην ολομέλεια, όπου παρουσιάστηκαν τα βασικά συμπεράσματα, και στη συνέχεια περάσαμε στον πυρήνα της τελικής συνεδρίας.
Παρουσιάστηκαν οι ευκαιρίες που προσφέρει το Erasmus+ KA2, με στόχο την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ σχολείων και οργανισμών, έγινε αναφορά στη δομή, τους στόχους και τον αναμενόμενο αντίκτυπο των προγραμμάτων KA2 και οι επιμορφωτές προχώρησαν στην παρουσίαση των προγραμμάτων της ELA που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη: Το πρόγραμμα PINC, το οποίο εστιάζει στη βελτίωση της ποιότητας των συμπεριληπτικών πρακτικών στην προσχολική εκπαίδευση, το πρόγραμμα TYM, που προάγει την ψυχική υγεία μαθητών και εκπαιδευτικών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και τέλος, το πρόγραμμα AINCLUSION, το οποίο ενδυναμώνει τους εκπαιδευτικούς ώστε να υποστηρίζουν νευροδιαφορετικούς μαθητές και μαθητές με ΔΑΦ (ASD).
Ακολούθησε σύντομη αναφορά στα προγράμματα που πρόκειται να ξεκινήσουν στο προσεχές μέλλον, όπως το SCH – School Leaders Training Course με θεματικούς άξονες την ευημερία των μαθητών και τη συμπερίληψη, καθώς και τα προγράμματα VET και ADU. Οι εκπαιδευτικοί που εκδηλώσαμε ενδιαφέρον θα ενημερωθούμε αναλυτικά το επόμενο διάστημα σχετικά με τις δυνατότητες συμμετοχής και συνεργασίας.
Η τελευταία θεματική ενότητα της επιμόρφωσης επικεντρώθηκε στον ρόλο και στους τρόπους ένταξης της Κοινωνικής και Συναισθηματικής Μάθησης (SEL) στο σχολείο. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να λειτουργούν ως πρότυπα ενσυναίσθησης και σεβασμού, να διδάσκουν άμεσα δεξιότητες συναισθηματικής νοημοσύνης μέσα από βιωματικές δραστηριότητες και να δημιουργούν ένα ασφαλές, υποστηρικτικό περιβάλλον στην τάξη. Παράλληλα, προτείνεται η ενσωμάτωση του SEL διαθεματικά στο αναλυτικό πρόγραμμα.
Μετά από μια διαδικασία τελικού αναστοχασμού και ανάδειξης των βασικών σημείων που κρατάμε από την εμπειρία μας, ακολούθησαν η απονομή των πιστοποιητικών και οι καταληκτικές τοποθετήσεις των διοργανωτών. Τις επόμενες ώρες αναχωρούμε όλοι για τις χώρες μας, έχοντας μοιραστεί για λίγες ημέρες ένα κοινό όραμα: την οικοδόμηση ενός σχολείου πιο ανοιχτού, πιο δίκαιου και ουσιαστικά συμπεριληπτικού για όλους.
